Tako je ovih dana arhivista Miroslav Jaćimović predstavio postavku "Novosadski vojni avijatičari između dva svetska rata", u kojoj podseća na skoro zaboravljenu ulogu najveće vojvođanske varoši u razvoju vazduhoplovstva.
Na rubu Monarhije
Danas se u Novom Sadu od vazduhoplovne delatnosti odvija sportsko padobranstvo, a pre, recimo, jednog veka ovde su se nalazili vojni aerodrom, Pilotska škola, Vazduhoplovni centar za obuku navigatora, meteorologa, avio-mehaničara...
Mladi će biti iznenađeni kada na fotkama vide da je na Detelinari bio i vojni aerodrom. Međutim, tu nije kraj vazduhoplovnoj aktivnosti, jer u našem gradu je uspešno radila i fabrika vojnih aviona.
Početak seže u godinu 1912, kada Austrougarska odlučuje da u Novom Sadu, na rubu Monarhije, izgradi aerodrom sa osnovnim ciljem da iz vazduha izviđa južnu, ali i granicu prema Rumuniji. Već narednog leta za 5.000 forinti godišnje kirije na severozapadnom obodu grada iznajmljuje se pojas dug 800, širok 350 metara na kojem se utabavaju travnate avionske staze za sletanje i poletanje letelica.
Prvih sezona avioni samo izviđaju teren da bi tokom Prvog svetskog rata odavde odlazili i u borbene akcije. Tokom vojne izgrađeni su kasarna i radionica za popravke i montažu, pa je letelište na Jugovićevu bilo najmodernije u okruženju.
Najmoderniji u okruženju
Srbija se nakon rata našla u društvu pobednika i, kao i Novi Sad, u novom državnom ambijentu Kraljevine SHS, docnije Jugoslavije. Sav svoj vazduhoplovni imetak, otprilike 35 aviona, prebacila je u novosadske hangare gde je zatekla i 16 potpuno očuvanih letelica, a tu je uskoro doletelo još 40-ak aviona zaplenjenih u drugim delovima raspale monarhije.
Naravno, u Novom Sadu je već bilo podosta pilota, avio-mehaničara, a u grad je ubrzo pristiglo još vazduhoplovaca i projektanata iz redova nekadašnje austrougarske vojske, pa je naš grad bio središte čitave vazduhoplovne delatnosti u novostvorenoj državi. Tu je od 1927. locirana i Komanda vazduhoplovstva, koja se tek pred Drugi svetski rat premestila u Zemun.
Među pridošlicama je i Dimitrije Konjović, mlađi brat kompozitora Petra i brat od strica slikara Milana Konjovića, inače pomorski oficir koji je pred sam početak Velikog rata uspešno savladao kurs pilotiranja i počeo se baviti hidroavionima, dakle onima koji sleću i poleću sa vodenih površina.
Upravo je on bio taj koji je po raspadu Monarhije sačuvao avionsku eskadrilu i predao je pobedničkoj, srpskoj vojsci i službu nastavio u vazduhoplovnom segmentu vojske nove države. Našao se i u državnoj komisiji čiji je zadatak bio da u Francuskoj i Velikoj Britaniji vidi kakve su mogućnosti nabavke vazduhoplova.
Razvoj avio-industrije
Izveštaj komisije bio je da je kupovina preskupa za siromašnu i ratom iscrpljenu državu i da bi u budućnosti oslonac trebalo tražiti u razvoju domaće avio-industrije.
Konjović 1923. godine napušta vojnu službu i inicijator je osnivanja jedanaestočlanog akcionarskog društva koje u Novom Sadu osniva fabriku za izradu aviona, nešto kasnije nazvanu "Ikarus". Već prvih meseci rada fabrike sa sedam zaposlenih izrađuje prema licenci proizvodnju i doradu četiri aviona koje Kraljevina SHS otkupljuje zarad obuke novih pilota.
Narednih godina fabrika redovno popravlja vojne letelice, izrađuje paletu rezervnih delova i delova za nadogradnju, te postupno uvećava broj zaposlenih. Preokret se dešava 1927. godine kada država naručuje izradu 220 aviona tokom petogodišnjeg perioda, ali uz uslov da se firma izmesti u neposrednu okolinu Beograda.
Konjović udovoljava zahtevima i firmu seli u Zemun, gde brzo uvećava obim rada. Do početka novog svetskog rata izrađuje još 467 vojnih letelica i broj zaposlenih povećava na blizu 3.000.
Školovanje vazduhoplovaca
Vazduhoplovstvo se brzo razvijalo, avioni su postajali sve brži i veći, a upotrebljavaju se za što raznolikije potrebe. Snažan razvoj nameće potrebu za sve bolje obučenim pilotima, ali i avio-mehaničarima, navigatorima, meteorolozima...
Stoga se u Novom Sadu odmah posle Prvog svetskog rata formira Pilotska škola koja je do 1938. godine, kada je preseljena u Pančevo, iškolovala čak 23 klase avijatičara. Uporedo u Petrovaradinu se osniva Vazduhoplovni puk sa ulogom da školuje i usavršava avio-mehaničare, navigatore i srodna zanimanja, a tu se locira i nekoliko manjih firmi za izradu i popravku delova za avione. Pred sam početak Drugog svetskog rata započinje rad i Padobranska škola sa ciljem da obučava mlade za potpuno novi rod vojske.
Snažno prisustvo vazduhoplovstva u Novom Sadu rezultiralo je i propagandnom aktivnošću približavanja ovih čuda tehnike običnom svetu. Veliku ulogu u popularisanju avijacije imalo je takmičenje za "Kraljev pehar" koje se od 1926. do 1936. godine svake sezone održavalo sa centralnim događanjima u našem gradu. Bilo je to nadmetanje u letovima i akrobaciji vojnim avionima.
Nedovoljna tehnička bezbednost
Novosađani su voleli svoje vazduhoplovce pristigle iz svih krajeva domovine. Međutim, iz vazduhoplovstva su često stizale tužne vesti. Bila je to nova i brzo razvijajuća delatnost. Cena je bila veliki broj nesreća, najčešće sa ljudskim žrtvama.
Ovakvom trendu doprinela je i nedovoljna tehnička bezbednost letelica. Samo u gradu je u periodu između dva svetska rata poginulo najmanje 62 pilota, od kojih su 54 sahranjena na Avijatičarskom groblju, danas segmentu Rimokatoličkog groblja. Nažalost, do današnjih dana sačuvan je manji broj spomenika.
Tokom aprila 1941. nemačka vojska napada Jugoslaviju, razara novosadski aerodrom i prateće zgrade.
Ovdašnji piloti su poleteli u odbranu zemlje, njih 14 je poginulo u sukobu sa mnogo bržim i modernijim avionima agresora. Bio je to praktično kraj aerodroma, baš kao i niza institucija poniklih radi školovanja za specifične vazduhoplovne potrebe.
Tu je i kraj novosadske vazduhoplovne epizode.
.jpg "Novi Sad - Voša - Borovo: Fudbalska groznica")
.jpg "Jedno drugačije novosadsko detinjstvo")
.jpg "Farmerke, pesnice i Džejms Din sa Podbare")
Komentari 5
C16
Dule
MJ
Komentari čitalaca na objavljene vesti nisu stavovi redakcije portala 021 i predstavljaju privatno mišljenje anonimnog autora.
Redakcija 021 zadržava pravo izbora i modifikacije pristiglih komentara i nema nikakvu obavezu obrazlaganja svojih odluka.
Ukoliko je vaše mišljenje napisano bez gramatičkih i pravopisnih grešaka imaće veće šanse da bude objavljeno. Komentare pisane velikim slovima u većini slučajeva ne objavljujemo.
Pisanje komentara je ograničeno na 1.500 karaktera.
Napiši komentar